Je slaapt slecht, je huilt om niks en ineens sta je met bonkend hart in de supermarkt terwijl er niets aan de hand is. Veel vrouwen zoeken dan naar wat er mis is met hun hoofd, terwijl het antwoord in hun hormonen zit. De overgang wordt vooral geassocieerd met opvliegers en nachtzweten, maar minstens zo vaak grijpt ze in op stemming, angst en concentratie, en daar wordt nog altijd te weinig over gepraat.
Wat er in je hoofd gebeurt als oestrogeen daalt
Tijdens de overgang daalt het oestrogeenniveau met gemiddeld 60 procent, en na de menopauze blijft er nog maar zo'n 10 procent over. Progesteron valt bijna helemaal weg. Dat klinkt als een verhaal over eierstokken, maar oestrogeen stuurt ook de hersengebieden aan die emotie, geheugen en libido regelen. Zodra dat hormoon wegvalt, verliest je brein een deel van zijn eigen regelsysteem, en dat merk je niet alleen aan je lichaam, maar minstens zo hard aan je hoofd.
Dit zijn de mentale klachten die bij de overgang horen
De meeste vrouwen kennen de opvliegers wel, maar herkennen deze signalen niet altijd als overgangsklachten:
- Paniekaanvallen die zomaar opkomen, zonder duidelijke aanleiding
- Aanhoudende somberheid of huilbuien
- Hersenmist: woorden kwijt zijn, dingen vergeten, moeite met concentreren
- Prikkelbaarheid en kort lontje, ook bij kleine dingen
- Verlies van zelfvertrouwen of het gevoel jezelf niet meer te herkennen
Internationaal onderzoek laat zien dat ergens tussen de 15 en 50 procent van de vrouwen in de perimenopauze last heeft van dit soort klachten, en hoe heftiger de lichamelijke overgangsverschijnselen zijn, hoe groter de kans op angst en somberheid.
Paniekaanvallen uit het niets, dit is de verklaring
Normaal dempen oestrogeen en progesteron je stresssysteem. Progesteron versterkt zelfs de werking van GABA, de stof die je hersenen kalmeert. Zakken beide hormonen weg, dan verdwijnt die rem. De amygdala, het angstcentrum van je brein, slaat sneller aan, terwijl de frontale cortex minder grip krijgt om je gerust te stellen. Het resultaat is een paniekaanval die voelt alsof hij uit de lucht komt vallen, terwijl je lichaam eigenlijk gewoon reageert op een hormonale storm. Een multi-site studie naar overgangsklachten bevestigt dat verband tussen lichamelijke klachten en angst cijfermatig.
Waarom bijna driekwart van de vrouwen ergens somber wordt
Onderzoek wijst uit dat een groot deel van de vrouwen tijdens de overgang met sombere gevoelens te maken krijgt. De verklaring ligt opnieuw bij oestrogeen, dat de aanmaak van serotonine beïnvloedt. Serotonine reguleert je stemming, en wie eerder in het leven al eens een depressie doormaakte, loopt tijdens de overgang een flink hoger risico op een nieuwe episode. Dat is geen kwestie van even doorbijten. Het Trimbos-instituut wijst er terecht op dat mentale klachten altijd voortkomen uit een samenspel van lichaam, gedachten en omstandigheden, en de overgang is daar een schoolvoorbeeld van. Herken je vaker sombere buien, ook los van de overgang? Lees dan ook wat we eerder schreven over wat je kunt doen als je even niet lekker in je vel zit.
Hersenmist is geen vroege dementie
Naast angst en somberheid melden veel vrouwen dat ze woorden kwijt zijn, dingen vergeten of moeite hebben om zich te concentreren. Dat heet hersenmist, en het voelt eng, zeker als je eraan denkt dat dementie ook met geheugenverlies begint. Toch is er een belangrijk verschil: hersenmist in de overgang is een tijdelijk effect van een brein dat zich aanpast aan een compleet nieuwe hormoonbalans, geen teken van blijvende achteruitgang. Slechte nachten maken het overigens erger, dus wie kampt met nachtzweten doet er goed aan ook naar het slaapritme te kijken. Onze tips over gezonder slapen in vijf simpele stappen zijn dan een logisch startpunt.
Wat echt helpt, naast een bezoek aan de huisarts
Hormoontherapie, in de vorm van een pil, pleister of gel, kan angst- en somberheidsklachten verminderen en de slaap verbeteren, al werkt het niet bij iedereen even goed en is het niet voor elke vrouw geschikt. Cognitieve gedragstherapie blijkt in onderzoek net zo effectief tegen slaapproblemen en opvliegers als medicatie, zonder de bijwerkingen. Beweging, minder alcohol en een vast slaapritme helpen je stresssysteem tot rust te laten komen. Belangrijk is vooral dat je het serieus neemt en er niet stilletjes mee blijft rondlopen. Als de klachten je dagelijks leven in de weg zitten, is een gesprek met de huisarts de eerste stap, niet de laatste optie. Wie sneller doorheeft wanneer stress omslaat in iets ernstigers, heeft baat bij de signalen die we beschreven in hoe je een burn-out herkent voordat het te laat is, want overgang en langdurige stress kunnen elkaar behoorlijk versterken.
Praat erover, dat scheelt meer dan je denkt
Het grootste probleem is niet de overgang zelf, maar hoeveel vrouwen denken dat ze de enige zijn die zich zo voelt. Paniekaanvallen, huilbuien en het gevoel dat je jezelf even kwijt bent, horen bij een fase die bijna elke vrouw doormaakt en waar tot voor kort nauwelijks over werd gesproken. Hoe eerder je snapt dat het je hormonen zijn en geen persoonlijk falen, hoe makkelijker het wordt om er iets aan te doen. En dat begint met het gewoon hardop benoemen wat er met je gebeurt, tegen je partner, je huisarts, of gewoon tegen een vriendin die hetzelfde meemaakt.